12 octobre 2026
Bràvis ami, lou Felip vous souveto lou bon-jour… Vuei, vous vole parla de la Via Domitia. Es un sujèt que tóuti counèisson d’un biais generau, pamens i’a forço fourçado de causo que demoron un brigoun mau-couneigudo. Fau dire que i’a toujour que mai de mounde que coustejo la Via Domitia d’à velò e n’en vesèn de cop que i’a dins moun vilage à Mandiuel. Vènon pèr vèire li bouino miliàri e assaja de legi lis iscripcioun lapidàri que ié soun escrincelado. Aquélis epigrafe barrulaire soun curious que-noun-sai e sa passioun es countagiouso. Pèr quant à iéu, tout coumencè ‘mé mi cargo municipalo d’elegi à la culturo e i tradicioun. Aguère l’óucasioun de me pausa de questioun à l’entour di got de Vicarello. Aquéli got fuguèron fabrica au siècle premié de noste tèms. Soun en argènt e tres fuguèron descubert en 1852 e lou darrié en 1863. Ço remirable es qu’an la formo d’uno bouino miliàri e que drèisson la liste dis estapo e li distanço d’un itineràri que vai de Gadès, proche Cadis en Espagno jusqu’à Roumo en passant pèr lou Miejour di Gaulo. Es uno provo istourico que noun se pòu refuta, dounc irrefragablo. Basto aquelo Via Domitia fai lou liame entre lis Aup e li Pirenèu. L’assouciacioun Via Domitia fuguè creado en 1985 pèr Felipe Lamour e aguè lèu fa d’atira d’arqueoulogue, d’istourian e mounde de la poulitico. Nautre anan resta en foro de l’istòri e de sis avatar pèr vèire dins la decano di routo d’encò nostre que fai traço dins nosto istòri, uno provo d’un passat que lou poudèn lausenja.
D’efèt es la routo antico la mai anciano de Franço que sa bastisoun coumencè en 118 avans noste tèms e lou noum d’aquelo vìo que traverso la Gaulo narbounenco vèn de lou que n’aguè l’idèio : lou conse Cneus Domitia Ahenob’arbus que nasquè de-vers 165 avans noste tèms e mouriguè en 104 avans noste tèms. Coume que siegue aquelo Via Domitia es à l’óurigino de la revoulucioun di trasport pèr vìo de terro. Emai aquelo vìo fuguèsse pas enquitranado tout de-long, fau bèn recounèisse qu’aquéu biais de traspourta es esta uno ennouvacioun vertadiero. Forço vilo e vilage espeliguèron en ribo de la routo. Pamens de mounde venguèron de rapino e lou bregandage de routo aguè pèr counsequènci de vèire d’endré mounte lou mounde s’en alunchèron.
Tout de long de la Via Domitia, li distanço soun espremido en milo rouman, à quicon proche, un milo rouman vau un kiloumètre quatre-cènt vuetanto un mètre (1,481 km) e de pichòti diferènci podon aparèisse d’un got de Vicarello à l’autre. Pèr eisèmple, la distanço Nime à Bèu-Caire, Nem’ausus- Ug’ernum, douno 15 milo sus Vicarello I e III e 16 sus Vicarello II e IV. Acò mostro la fiableta dóu pres-fa coumpli pèr li rouman. Dounc, regulieramen, li Rouman meteguèron de bouino miliàri pèr assabenta lou mounde sus sa pousicioun. Mai de nounanto bouino soun counservado dins de museon vo soun encaro en plaço. Li Rouman faguèron pas soun-que de routo. Èron li premié pèr faire de mapo geougrafico que li sounavon itinerariae pictae (itinerarié picté) que vòu dire itineràri pinta. Pèr tourna i bouino, cade emperaire meteguè en plaço de bouino miliàri e encò nostre en coumençant pèr lou premié, Cneus Domitia Ahenob’arbus, segui pèr Aguste, pièi Tibèri, en seguido Glaude e Antòni lou Pïous. Sus li bouino, lou noum de l’Emperaire es toujour segui de Cesar. Aquéu Cesar a pas rèn de vèire emé lou Jùli. Es ni mai ni mens un titre pouliti e ounourifi óuficiau, coustitutiéu de la titulaturo emperialo roumano. Es de remarca que dóu tèms d’Ahenobarbus, Cesar que jamai fuguè emperaire èro pancaro nascu. Sus la bouino VI de Mandiuel poudèn legi : « Tibèri Cesar Aguste / Fiéu dóu divin Aguste / Grand Pountife / Vesti de la puissanço tribuniciano pèr la trento-tresenco fes / L’a basti e / Restaura ». Cade emperaire leissè sa marca dus li bouino : aquéli de Tibèri soun prismatico, li de Glaude an un cartouche carra, lou cartouche es l’endré mounte lis iscripcioun soun en relèu ; li d’Antòni lou Pïous an la baso carrado etc. En fin finalo l’ensignamen que fau tira d’aquelo Via Domitia es que sian tóuti liga pèr un passat e un presènt, e de dela, subre-que-tout avèn un destin, uno astrado coumuno de parteja. Soulide.
Aro se fau dessepara. Vous doune rendès-vous la semano venènto. D’eici aqui vous souvète la santa e la pas pèr teni targo i marrit vènt. Vous brassège amistousamen. Brave mounde, adissias.
Felip